materiał partnera
Spadkobierca uznany przez sąd za niegodnego zostaje wyłączony od dziedziczenia i traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Skutek jest zatem podobny do odrzucenia spadku: udział przypadający tej osobie przechodzi na jej zstępnych albo na pozostałych spadkobierców. Co istotne, wyłączenie obejmuje również prawo do zachowku — osoba uznana za niegodną nie może dochodzić żadnych roszczeń z majątku spadkowego. Odróżnia to niegodność od samego pominięcia w testamencie, które roszczenia o zachowek pozostawia.
Kodeks cywilny przewiduje trzy tradycyjne podstawy uznania za niegodnego. Pierwszą jest dopuszczenie się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy. Drugą — nakłonienie spadkodawcy podstępem lub groźbą do sporządzenia lub odwołania testamentu albo przeszkodzenie mu w dokonaniu takiej czynności. Trzecią stanowi umyślne ukrycie, zniszczenie, podrobienie lub przerobienie testamentu spadkodawcy albo świadome skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.
Kancelaria prowadzi sprawy spadkowe, obejmujące również postępowania o uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia.
Nowelizacja Kodeksu cywilnego dokonana ustawą z 28 lipca 2023 roku, obowiązująca od 15 listopada 2023 roku, rozszerzyła katalog o dwie sytuacje odpowiadające realiom współczesnych sporów rodzinnych. Za niegodnego może zostać uznany spadkobierca, który uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem lub inną umową. Drugą podstawę stanowi uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą — w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Obie nowe przesłanki wymagają wykazania uporczywości, a więc postawy nacechowanej złą wolą, świadomością i powtarzalnością. Jednorazowe zaniedbanie ani przejściowe trudności finansowe nie wystarczają. W przypadku alimentów ustawodawca dodatkowo zawęził podstawę: obowiązek musi wynikać z orzeczenia, ugody albo umowy określającej jego wysokość, a zatem samo niewspieranie spadkodawcy wbrew zasadom współżycia społecznego nie stanowi przesłanki niegodności. Kluczowe znaczenie ma również ograniczenie czasowe — nowe przesłanki stosuje się wyłącznie do zdarzeń zaistniałych po wejściu nowelizacji w życie, czyli po 15 listopada 2023 roku. Na zaniedbania sprzed tej daty nie można się skutecznie powołać w oparciu o punkty czwarty i piąty, choć nie wyklucza to powołania przesłanek dotychczasowych.
Uznanie za niegodnego następuje wyłącznie na mocy orzeczenia sądu — nie działa z mocy prawa i nie może zostać stwierdzone w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Z żądaniem może wystąpić każdy, kto ma w tym interes prawny, a więc przede wszystkim pozostali spadkobiercy. Termin jest jednak krótki i zawity: powództwo należy wytoczyć w ciągu roku od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o przyczynie niegodności, nie później jednak niż przed upływem trzech lat od otwarcia spadku. Przekroczenie tych terminów oznacza utratę uprawnienia.
Instytucja niegodności ustępuje woli spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca przebaczył spadkobiercy, uznanie za niegodnego jest wyłączone — i to niezależnie od tego, czy przebaczenie nastąpiło w jakiejkolwiek szczególnej formie. Wystarczy, że spadkodawca działał z dostatecznym rozeznaniem. Okoliczność ta bywa przedmiotem sporu dowodowego w postępowaniu, a jej wykazanie obciąża osobę, przeciwko której skierowano żądanie.
Obie instytucje prowadzą do podobnego rezultatu, lecz działają odmiennie. Wydziedziczenie jest czynnością samego spadkodawcy, dokonywaną w testamencie, i pozbawia prawa do zachowku. Niegodność orzeka sąd na żądanie zainteresowanego, także wtedy, gdy spadkodawca nie sporządził testamentu albo nie zdążył zareagować. W praktyce niegodność bywa jedyną drogą wtedy, gdy dziedziczenie następuje z ustawy, a zachowanie spadkobiercy uzasadniające wyłączenie ujawniło się dopiero po śmierci spadkodawcy.
Zagadnienia spadkowe należą do obszaru prawa cywilnego, stanowiącego jeden z filarów praktyki kancelarii. Aby ocenić, czy w Twojej sprawie istnieją podstawy do wystąpienia z takim żądaniem, skontaktuj się z kancelarią.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i edukacyjny. Nie stanowi porady prawnej. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy prawnej. W celu uzyskania profesjonalnej pomocy prawnej prosimy o kontakt z kancelarią.
